വിശുദ്ധ അംബ്രോസ്: അധികാരത്തോട് സത്യം പറഞ്ഞ മെത്രാന്‍

ക്രൈസ്തവ സഭയുടെ ചരിത്രത്തില്‍ ചില മെത്രാന്മാര്‍ സഭയെ നയിച്ചവര്‍ മാത്രമല്ല; സ്വന്തം കാലഘട്ടത്തിന്റെ മനസ്സാക്ഷിയായി മാറിയവരുമാണ്. അധികാരത്തിന്റെ മുന്നില്‍ തലകുനിക്കാതെ സത്യത്തിന്റെ മുന്നില്‍ മാത്രം നില്‍ക്കുകയും, വിശ്വാസത്തെ ദേവാലയത്തിന്റെ ചുവരുകള്‍ക്കുള്ളില്‍ ഒതുക്കാതെ സമൂഹജീവിതത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്ത അത്തരമൊരു മഹാപുരുഷനായിരുന്നു വിശുദ്ധ അംബ്രോസ്.

റോമന്‍ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയവും മതപരവുമായ സംഘര്‍ഷങ്ങള്‍ക്കിടയില്‍ നാലാം നൂറ്റാണ്ടിലെ പാശ്ചാത്യസഭയ്ക്ക് ദിശാബോധം നല്‍കിയ നാല് മഹാന്മാരായ പിതാക്കന്മാരില്‍ ഒരാളായ അംബ്രോസ്, മെത്രാനെന്ന നിലയില്‍ മാത്രമല്ല, ദൈവശാസ്ത്രജ്ഞന്‍, പ്രാസംഗികന്‍, എഴുത്തുകാരന്‍, സഭാഗാനങ്ങളുടെ പ്രചാരകന്‍, ദരിദ്രരുടെ സംരക്ഷകന്‍, ഭരണാധികാരികളുടെ മുന്നില്‍ പോലും സത്യം വിളിച്ചുപറഞ്ഞ ആത്മീയ നേതാവ് എന്നീ നിലകളിലും ചരിത്രത്തില്‍ സ്ഥാനം നേടി.സി.ഇ. 330-നും 340-നും ഇടയില്‍ ട്രിയറില്‍ ജനിച്ച അംബ്രോസ് ഒരു ഉന്നത റോമന്‍ കുടുംബത്തിലാണ് വളര്‍ന്നത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവ് ഗാള്‍ പ്രവിശ്യയിലെ റോമന്‍ ഭരണകൂടത്തില്‍ ഉയര്‍ന്ന ഉദ്യോഗം വഹിച്ചിരുന്ന വ്യക്തിയായിരുന്നു. പിതാവിന്റെ മരണശേഷം കുടുംബം റോമിലേക്ക് മടങ്ങി. അവിടെ അംബ്രോസ് നിയമം, വാഗ്മിത്വം, അലങ്കാരശാസ്ത്രം, സാഹിത്യം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളില്‍ ആഴത്തിലുള്ള വിദ്യാഭ്യാസം നേടി. ഈ വിദ്യാഭ്യാസമാണ് പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസംഗങ്ങളിലും എഴുത്തുകളിലും പ്രകടമായ അസാധാരണമായ വാഗ്മിത്വത്തിനും ചിന്തയുടെ വ്യക്തതയ്ക്കും അടിത്തറയായത്.

എന്നാല്‍ അംബ്രോസിന്റെ ജീവിതം മറ്റൊരു വഴിയിലേക്കാണ് തിരിഞ്ഞത്.

ഭരണാധികാരിയില്‍ നിന്ന് മെത്രാനിലേക്ക്നിയമവിദ്യാഭ്യാസവും ഭരണപരമായ കഴിവും അദ്ദേഹത്തെ റോമന്‍ ഭരണസംവിധാനത്തിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട സ്ഥാനങ്ങളിലേക്ക് ഉയര്‍ത്തി. സി.ഇ. 370-ഓടെ മിലാന്‍ ആസ്ഥാനമായിരുന്ന പ്രവിശ്യയുടെ ഗവര്‍ണറായി നിയമിതനായി. അക്കാലത്ത് മിലാന്‍ രാഷ്ട്രീയമായി മാത്രമല്ല, മതപരമായും അതീവ പ്രാധാന്യമുള്ള നഗരമായിരുന്നു. അവിടെ സഭയ്ക്കുള്ളില്‍ വലിയൊരു പ്രതിസന്ധി രൂപപ്പെട്ടിരുന്നു. മിലാനിലെ മെത്രാനായിരുന്ന ഔക്‌സെന്തിയൂസ് അന്തരിച്ചപ്പോള്‍, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിന്‍ഗാമിയെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നതിനെച്ചൊല്ലി ആര്യന്‍ പക്ഷവും നിഖ്യാ വിശ്വാസം പിന്തുടര്‍ന്നവരും തമ്മില്‍ സംഘര്‍ഷമുണ്ടാകാനുള്ള സാഹചര്യമുണ്ടായി. ജനക്കൂട്ടം തമ്മില്‍ ഏറ്റുമുട്ടുമെന്ന ഭയം നിലനിന്നിരുന്നു.അത്തരം ഒരു സാഹചര്യത്തിലാണ് ഗവര്‍ണറായിരുന്ന അംബ്രോസ് ജനങ്ങളെ സമാധാനിപ്പിക്കാന്‍ ദേവാലയത്തിലേക്ക് എത്തിയത്.

അദ്ദേഹം ക്രൈസ്തവവിശ്വാസമാണ് പിന്തുടര്‍ന്നിരുന്നതെങ്കിലും ജ്ഞാനസ്‌നാനം സ്വീകരിച്ചിരുന്നില്ല. സഭയുടെ ഔദ്യോഗിക നേതൃത്വത്തിലേക്ക് വരാനുള്ള യാതൊരു ആഗ്രഹവും അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നില്ല. എന്നാല്‍ സംഭവിച്ചത് ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വിചിത്രമായ ദൈവവിളികളിലൊന്നായി.ജനങ്ങളും വൈദികരും അംബ്രോസിനെ മെത്രാനായി തിരഞ്ഞെടുക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ടു. ആദ്യം അദ്ദേഹം അതില്‍നിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുമാറാന്‍ ശ്രമിച്ചു. എന്നാല്‍ ഒടുവില്‍ സഭയുടെ തീരുമാനം അംഗീകരിക്കേണ്ടിവന്നു. ജ്ഞാനസ്‌നാനം സ്വീകരിച്ചിരുന്നിട്ടില്ലാത്ത ഒരു സാധാരണ ഭരണാധികാരി എട്ട് ദിവസത്തിനുള്ളില്‍ ജ്ഞാനസ്‌നാനം സ്വീകരിച്ച് വൈദികനും മെത്രാനുമായി.ഒരു ഭരണാധികാരിയുടെ ജീവിതത്തില്‍ നിന്ന് ഒരു ഇടയന്റെ ജീവിതത്തിലേക്കുള്ള അതിവേഗത്തിലുള്ള മാറ്റമായിരുന്നു അത്.പഠിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന മെത്രാന്‍മെത്രാനായപ്പോള്‍ അംബ്രോസ് തന്റെ അറിവ് മതിയെന്ന് കരുതിയില്ല. പകരം അദ്ദേഹം വീണ്ടും വിദ്യാര്‍ഥിയായി. വൈദികനായ സിംപ്ലീയൂസിന്റെ സഹായത്തോടെ ദൈവശാസ്ത്രം പഠിച്ചു.

പ്രത്യേകിച്ച് ഗ്രീക്ക് സഭാപിതാക്കന്മാരുടെ രചനകളില്‍ അദ്ദേഹം ആഴത്തില്‍ പ്രവേശിച്ചു. ഫിലോ, ഒരിജന്‍, മഹാനായ ബേസില്‍ തുടങ്ങിയവരുടെ ചിന്തകള്‍ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വേദപുസ്തകവ്യാഖ്യാനത്തെ സ്വാധീനിച്ചു. ഇവിടെ അംബ്രോസിന്റെ പ്രത്യേകത വ്യക്തമാകുന്നു.അദ്ദേഹം പാശ്ചാത്യസഭയുടെ പാരമ്പര്യത്തില്‍ വളര്‍ന്ന ഒരാളായിരുന്നെങ്കിലും കിഴക്കന്‍ സഭാപിതാക്കന്മാരുടെ ദൈവശാസ്ത്രസമ്പത്തിനെ പാശ്ചാത്യ ക്രൈസ്തവലോകത്തിന് പരിചയപ്പെടുത്തുന്നതില്‍ വലിയ പങ്കുവഹിച്ചു. വേദപുസ്തകത്തെ അക്ഷരാര്‍ത്ഥത്തില്‍ മാത്രം വായിക്കുന്നതിനുപകരം അതിന്റെ ആത്മീയവും പ്രതീകാത്മകവുമായ അര്‍ത്ഥങ്ങളിലേക്ക് കടന്നുചെല്ലുകയായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ രീതി. അദ്ദേഹത്തിന് വേദപുസ്തകം ഒരു പഴയ ഗ്രന്ഥമല്ലായിരുന്നു; ഇന്നത്തെ മനുഷ്യനോട് സംസാരിക്കുന്ന ദൈവത്തിന്റെ ജീവനുള്ള വചനമായിരുന്നു.

പാഷണ്ഡതയ്ക്കെതിരെ ഉറച്ച നിലപാട്നാലാം നൂറ്റാണ്ട് ക്രൈസ്തവസഭയുടെ ചരിത്രത്തിലെ വലിയ വിശ്വാസവിവാദങ്ങളുടെ കാലമായിരുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് ആര്യനിസം സഭയുടെ ഐക്യത്തിന് വലിയ വെല്ലുവിളിയായിരുന്നു. യേശുക്രിസ്തുവിന്റെ ദൈവികതയെക്കുറിച്ചുള്ള നിഖ്യാ വിശ്വാസത്തെ നിരാകരിച്ചിരുന്ന ആര്യന്‍ ചിന്തകള്‍ക്ക് റോമന്‍ ഭരണാധികാരികളില്‍ ചിലരുടെ പിന്തുണയും ലഭിച്ചിരുന്നു. മിലാനിലെ മെത്രാനായിരുന്ന അംബ്രോസ് ഈ സാഹചര്യത്തില്‍ വിശ്വാസത്തിന്റെ കാര്യത്തില്‍ വിട്ടുവീഴ്ച ചെയ്യാന്‍ തയ്യാറായില്ല. സഭയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സംരക്ഷിക്കുമ്പോള്‍ അദ്ദേഹം രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തെ അനാവശ്യമായി ശത്രുവാക്കാനും ശ്രമിച്ചില്ല. എന്നാല്‍ വിശ്വാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനസത്യങ്ങളില്‍ ഭരണകൂടത്തിന് ഇടപെടാനുള്ള അവകാശമില്ല എന്ന നിലപാട് അദ്ദേഹം വ്യക്തമായി ഉയര്‍ത്തിപ്പിടിച്ചു. ഇതായിരുന്നു അംബ്രോസിന്റെ സഭാശാസ്ത്രത്തിന്റെ വലിയ പ്രത്യേകത. സഭയ്ക്ക് രാജാവിനെ ആവശ്യമുണ്ട്; പക്ഷേ രാജാവിനേക്കാള്‍ വലിയ സത്യത്തിന് സഭ കീഴടങ്ങണം.ചക്രവര്‍ത്തിയുടെ മുന്നിലും മെത്രാന്‍റോമന്‍ സാമ്രാജ്യത്തിലെ ശക്തരായ ചക്രവര്‍ത്തിമാരുമായി അംബ്രോസിന് അടുത്ത ബന്ധമുണ്ടായിരുന്നു.

ഗ്രേഷ്യന്‍, വാലന്റീനിയന്‍ രണ്ടാമന്‍, മഹാനായ തെയോഡോസിയൂസ് തുടങ്ങിയ ഭരണാധികാരികളുമായി അദ്ദേഹം ഇടപെട്ടു. എന്നാല്‍ ആ ബന്ധം അധികാരത്തോടുള്ള വിധേയത്വമായിരുന്നില്ല. അംബ്രോസിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടില്‍ ചക്രവര്‍ത്തിയും ദൈവത്തിന്റെ മുമ്പില്‍ ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനായിരുന്നു. ഇത് ഏറ്റവും ശക്തമായി തെളിയിച്ച സംഭവമാണ് എ.ഡി. 390-ലെ തെസ്സലോനിക്കാ കൂട്ടക്കൊല.തെസ്സലോനിക്കായിലെ കലാപത്തെ തുടര്‍ന്ന് ജനങ്ങള്‍ക്കെതിരെ കടുത്ത സൈനിക നടപടി സ്വീകരിക്കാന്‍ തെയോഡോസിയൂസ് ചക്രവര്‍ത്തി ഉത്തരവിട്ടു. അതിന്റെ ഫലമായി ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകള്‍ കൊല്ലപ്പെട്ടതായി പുരാതന സ്രോതസ്സുകള്‍ രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. സംഭവത്തിന്റെ കൃത്യമായ മരണസംഖ്യയെക്കുറിച്ച് ചരിത്രകാരന്മാര്‍ക്കിടയില്‍ അഭിപ്രായവ്യത്യാസമുണ്ടെങ്കിലും, അത് വലിയൊരു രക്തച്ചൊരിച്ചിലായിരുന്നു എന്ന കാര്യത്തില്‍ സംശയമില്ല.അംബ്രോസ് ചക്രവര്‍ത്തിയെ പരസ്യമായി ചോദ്യം ചെയ്തു.

ചക്രവര്‍ത്തിയായതിനാല്‍ തെയോഡോസിയൂസിന് സഭയുടെ പ്രായശ്ചിത്തനിയമങ്ങളില്‍നിന്ന് ഒഴിവാകാനാവില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കി. ചക്രവര്‍ത്തി ദേവാലയത്തില്‍ വരുന്നതിനെ തടഞ്ഞതായും, തന്റെ പ്രവൃത്തിയില്‍ അനുതപിക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ടതായും സഭാപാരമ്പര്യം പറയുന്നു. ഒടുവില്‍ തെയോഡോസിയൂസ് തന്റെ തെറ്റ് അംഗീകരിക്കുകയും പ്രായശ്ചിത്തം അനുഷ്ഠിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇത് സഭാചരിത്രത്തിലെ ഒരു നിര്‍ണായക നിമിഷമായിരുന്നു. അധികാരത്തിന്റെ വലുപ്പമല്ല, തെറ്റിന്റെ വലുപ്പമാണ് ദൈവത്തിന്റെ മുമ്പില്‍ പ്രധാനമെന്ന് അംബ്രോസ് ലോകത്തെ ഓര്‍മ്മിപ്പിച്ചു.

അംബ്രോസിന്റെ ഈ നിലപാട് സഭയും രാഷ്ട്രവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ ചരിത്രത്തില്‍ വലിയ പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. അദ്ദേഹം രാഷ്ട്രത്തെ ഇല്ലാതാക്കാന്‍ ശ്രമിച്ചില്ല. യേശു പറഞ്ഞതുപോലെ, 'സീസറിനുള്ളത് സീസറിനും ദൈവത്തിനുള്ളത് ദൈവത്തിനും' എന്ന നിലപാടുകാരനായിരുന്നു. രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തിന്റെ ആവശ്യകത അദ്ദേഹം അംഗീകരിച്ചു. എന്നാല്‍ രാഷ്ട്രത്തിന്റെ അധികാരത്തിന് ഒരു പരിധിയുണ്ടെന്നും, മനുഷ്യന്റെ മനസ്സാക്ഷിയുടെയും ദൈവികനിയമത്തിന്റെയും മുകളിലായി ഒരു രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തിനും നിലകൊള്ളാനാവില്ലെന്നും അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കി. പിന്നീടുള്ള യൂറോപ്യന്‍ ക്രൈസ്തവ രാഷ്ട്രീയചിന്തയില്‍ ഏറെ സ്വാധീനം ചെലുത്തിയ ഒരു ആശയത്തിന്റെ വിത്തുകള്‍ ഇവിടെ കാണാം: സഭ ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഉപകരണമല്ല; ഭരണകൂടവും ധാര്‍മികനിയമത്തിന് ഉത്തരവാദിയാണ്.ജനങ്ങളോടൊപ്പം നിന്ന ഇടയന്‍അംബ്രോസിന്റെ ജീവിതം അധികാരികളോടുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലുകളുടെ മാത്രം ചരിത്രമല്ല.

ദരിദ്രരോടും അടിച്ചമര്‍ത്തപ്പെട്ടവരോടും അദ്ദേഹം പ്രത്യേക കരുണ കാണിച്ചു. തന്റെ സമ്പത്ത് സഭയ്ക്കും ദരിദ്രര്‍ക്കുമായി ഉപയോഗിച്ചു. ക്രൈസ്തവജീവിതം വെറും ആചാരാനുഷ്ഠാനമല്ലെന്നും അത് മനുഷ്യരോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്വമാണെന്നും അദ്ദേഹം പഠിപ്പിച്ചു.അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസംഗങ്ങളിലും രചനകളിലും സമ്പത്തിന്റെ ഉപയോഗം, ദാരിദ്ര്യം, ദാനം, നീതി, സത്യസന്ധത, കുടുംബജീവിതം, കന്യകാത്വം, വൈദികജീവിതം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങള്‍ ആവര്‍ത്തിച്ച് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.അംബ്രോസിന്റെ ദൈവശാസ്ത്രം ജീവിതത്തില്‍നിന്ന് അകന്നുനില്‍ക്കുന്ന സങ്കീര്‍ണമായ സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ സമാഹാരമായിരുന്നില്ല. വിശ്വാസം മനുഷ്യന്റെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തില്‍ എങ്ങനെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടണം എന്നതായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന ചിന്ത.

വിശുദ്ധഗ്രന്ഥത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാതാവ്അംബ്രോസ് ഒരു മികച്ച ബൈബിള്‍ വ്യാഖ്യാതാവുമായിരുന്നു. ഫിലോയും ഒരിജനും ഉള്‍പ്പെടെയുള്ള മുന്‍ഗാമികളുടെ രചനകളില്‍നിന്ന് അദ്ദേഹം പഠിച്ചു. ഗ്രീക്ക് സഭാപിതാക്കന്മാരുടെ വ്യാഖ്യാനരീതിയും പാശ്ചാത്യസഭയുടെ പാരമ്പര്യവും അദ്ദേഹം സമന്വയിപ്പിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസംഗങ്ങളില്‍ പലതും പിന്നീട് ഗ്രന്ഥരൂപം സ്വീകരിച്ചു. 'ഹെക്‌സാമെറോണ്‍', 'ദി മിസ്റ്ററീസ്', 'ദി സാക്രമെന്റ്‌സ്', 'ദി ഡ്യൂട്ടീസ് ഓഫ് ദി ക്ലര്‍ജി' തുടങ്ങിയ കൃതികള്‍ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തയുടെ വ്യാപ്തി വ്യക്തമാക്കുന്നു.പ്രത്യേകിച്ച് പുരോഹിതന്മാരുടെ ധാര്‍മിക ഉത്തരവാദിത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തകള്‍ ഏറെ ശ്രദ്ധേയമാണ്.

സിസറോയുടെ നൈതികചിന്തകളുമായി സംവദിച്ചുകൊണ്ട് ക്രൈസ്തവ ധാര്‍മികതയെ അവതരിപ്പിക്കാന്‍ അദ്ദേഹം ശ്രമിച്ചു.കന്യകാമറിയത്തെക്കുറിച്ച്പാശ്ചാത്യ ക്രൈസ്തവലോകത്ത് കന്യകാമറിയത്തോടുള്ള ഭക്തി വളരുന്നതില്‍ വിശുദ്ധ അംബ്രോസിന്റെ രചനകള്‍ക്ക് വലിയ സ്വാധീനമുണ്ടായിരുന്നു. മറിയത്തെ അദ്ദേഹം ക്രിസ്തുവിന്റെ മാതാവ് എന്ന നിലയില്‍ മാത്രമല്ല, ക്രൈസ്തവജീവിതത്തിന്റെ മാതൃകയായും അവതരിപ്പിച്ചു. അവളുടെ വിശ്വാസം, വിനയം, അനുസരണം, വിശുദ്ധി എന്നിവ ക്രൈസ്തവര്‍ അനുകരിക്കേണ്ട ഗുണങ്ങളായി അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. പ്രത്യേകിച്ച് കന്യകാത്വത്തിന്റെ ആത്മീയമൂല്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ രചനകള്‍ പാശ്ചാത്യസഭയില്‍ വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്തി.

മറിയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അംബ്രോസിന്റെ ചിന്തയില്‍ പിന്നീട് വളര്‍ന്നുവന്ന മറിയഭക്തിയുടെ നിരവധി വിത്തുകള്‍ കണ്ടെത്താനാകും.സഭാഗാനങ്ങളുടെ പിതാവ്അംബ്രോസിന്റെ ഏറ്റവും ജനകീയമായ പൈതൃകങ്ങളില്‍ ഒന്നാണ് സഭാഗാനരംഗത്തെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംഭാവന. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലത്ത് വിശ്വാസം പഠിപ്പിക്കാനുള്ള ഒരു ശക്തമായ മാര്‍ഗമായിരുന്നു ഗാനം. പാഷണ്ഡതകള്‍ക്കെതിരെ പോരാടുമ്പോഴും ജനങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തില്‍ വിശ്വാസം ഉറപ്പിക്കുമ്പോഴും അദ്ദേഹം ഗാനങ്ങളെ ഉപയോഗിച്ചു. അദ്ദേഹവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന അംബ്രോസിയന്‍ ഗാനരീതി പിന്നീട് പാശ്ചാത്യസഭയുടെ ആരാധനാപാരമ്പര്യത്തില്‍ വലിയ സ്വാധീനം ചെലുത്തി. 'തെ ദെയൂം' പോലെയുള്ള പുരാതന ക്രൈസ്തവ സ്തുതിഗീതവുമായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേര് പാരമ്പര്യമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇതിന്റെ കര്‍ത്തൃത്വത്തെക്കുറിച്ച് ആധുനിക പണ്ഡിതര്‍ക്കിടയില്‍ ചര്‍ച്ചകളുണ്ടെങ്കിലും, സഭാഗാനങ്ങളുടെ വളര്‍ച്ചയില്‍ അംബ്രോസിന്റെ പങ്ക് അസാധാരണമായിരുന്നു എന്നതില്‍ സംശയമില്ല.അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗാനങ്ങള്‍ ലളിതമായ താളത്തിലും ശക്തമായ വിശ്വാസഭാവത്തിലും സാധാരണ ജനങ്ങള്‍ക്ക് പാടാന്‍ കഴിയുന്ന രീതിയിലായിരുന്നു. അങ്ങനെ ദൈവശാസ്ത്രം പുസ്തകങ്ങളില്‍നിന്ന് ജനങ്ങളുടെ ചുണ്ടുകളിലേക്കെത്തി.അംബ്രോസും അഗസ്തീനോസുംഅംബ്രോസിന്റെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ അധ്യായങ്ങളിലൊന്നാണ് വിശുദ്ധ അഗസ്തീനോസുമായുള്ള ബന്ധം.ആഫ്രിക്കയില്‍നിന്ന് മിലാനിലെത്തിയ അഗസ്തീനോസ് അന്ന് ആത്മീയമായും ബൗദ്ധികമായും വലിയൊരു അന്വേഷണത്തിലായിരുന്നു. മിലാന്‍ കത്തീഡ്രലില്‍ അംബ്രോസിന്റെ പ്രസംഗങ്ങള്‍ കേള്‍ക്കാന്‍ അദ്ദേഹം എത്തി.

ആ പ്രസംഗങ്ങള്‍ അഗസ്തീനോസിന്റെ ചിന്തയെ ആഴത്തില്‍ സ്വാധീനിച്ചു.പിന്നീട് തന്റെ ആത്മകഥയായ 'കണ്‍ഫെഷന്‍സ്'-ല്‍ അഗസ്തീനോസ് അംബ്രോസിനെ വലിയ ആദരവോടെ ഓര്‍ക്കുന്നു. വേദപുസ്തകത്തിന്റെ ആത്മീയ അര്‍ത്ഥത്തിലേക്ക് അംബ്രോസ് അഗസ്തീനോസിന്റെ കണ്ണുകള്‍ തുറന്നു. ഒടുവില്‍ അഗസ്തീനോസിന്റെ ക്രൈസ്തവപരിവര്‍ത്തനത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയില്‍ അംബ്രോസിന്റെ സാന്നിധ്യം നിര്‍ണായകമായി.ഒരു മഹാനായ ഗുരു മറ്റൊരു മഹാനായ വിശുദ്ധനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന അപൂര്‍വ ചരിത്രസംഗമമായിരുന്നു അത്. അംബ്രോസ് അഗസ്തീനോസിന്റെ ജീവിതത്തെ മാറ്റി; അഗസ്തീനോസ് പിന്നീട് പാശ്ചാത്യ ക്രൈസ്തവചിന്തയുടെ ചരിത്രത്തെ തന്നെ മാറ്റിമറിച്ചു.വിശ്വാസത്തിന്റെ കാവല്‍ക്കാരന്‍അംബ്രോസിന്റെ ജീവിതത്തിലുടനീളം ആവര്‍ത്തിച്ച് കാണുന്ന ഒരു സവിശേഷതയുണ്ട്, വിശ്വാസത്തില്‍ വിട്ടുവീഴ്ച ചെയ്യാത്ത ധൈര്യം. ആര്യന്‍ ചിന്തകള്‍ക്കെതിരെ അദ്ദേഹം ഉറച്ചുനിന്നു. രാഷ്ട്രീയ അധികാരത്തിന്റെ ഇടപെടലുകള്‍ക്കെതിരെ സഭയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം സംരക്ഷിച്ചു.

ചക്രവര്‍ത്തിയുടെ തെറ്റിനെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടാന്‍ ഭയപ്പെട്ടില്ല. ദരിദ്രരുടെ അവകാശങ്ങള്‍ക്കായി സംസാരിച്ചു. ക്രൈസ്തവജീവിതത്തിന്റെ ധാര്‍മിക ഉത്തരവാദിത്വത്തെക്കുറിച്ച് നിരന്തരം പഠിപ്പിച്ചു. എന്നാല്‍ ഇതെല്ലാം അദ്ദേഹം ചെയ്തത് അധികാരത്തിനുവേണ്ടിയല്ല; സത്യത്തിനുവേണ്ടിയായിരുന്നു. അതിനാലാണ് അംബ്രോസിന്റെ വ്യക്തിത്വം ഇന്നും പ്രസക്തമാകുന്നത്.

അവസാനകാലവും പൈതൃകവുംഅംബ്രോസ് തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ അവസാന കാലത്തും സഭാപ്രവര്‍ത്തനത്തില്‍ സജീവമായിരുന്നു. തന്റെ കാലത്തെ മതപരവും രാഷ്ട്രീയവുമായ സംഘര്‍ഷങ്ങളില്‍ അദ്ദേഹം നിര്‍ണായകമായ ഇടപെടലുകള്‍ നടത്തി. എ.ഡി. 397 ഏപ്രില്‍ 4-ന് മിലാനില്‍ അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചു. ഏപ്രില്‍ 4 അദ്ദേഹത്തിന്റെ തിരുനാളായി ആചരിക്കപ്പെട്ടു. മിലാനിലെ സന്ത് അംബ്രോജിയോ ബസിലിക്ക അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഓര്‍മയുമായി ഏറ്റവും ശക്തമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന പുണ്യസ്ഥലമാണ്. പാശ്ചാത്യസഭ അദ്ദേഹത്തെ പിന്നീട് സഭയുടെ മഹാപിതാക്കന്മാരില്‍ ഒരാളായി ആദരിച്ചു.വിശുദ്ധ അംബ്രോസ്, വിശുദ്ധ അഗസ്തീനോസ്, വിശുദ്ധ ജെറോം, മഹാനായ വിശുദ്ധ ഗ്രിഗറി എന്നിവരാണ് പാശ്ചാത്യസഭയുടെ നാല് മഹാന്മാരായ സഭാപിതാക്കന്മാര്‍.

ഈ നിരയില്‍ അദ്ദേഹത്തിന് പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്.അധികാരത്തിന്റെ നിഴലില്‍ നില്‍ക്കുന്ന വെളിച്ചംഅംബ്രോസിന്റെ ജീവിതത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞുനോക്കുമ്പോള്‍ നാലാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മിലാനില്‍ നിന്ന് ഇന്നത്തെ ലോകത്തിലേക്കും ഒരു ശബ്ദം കേള്‍ക്കാം. അത് അധികാരത്തിനെതിരായ കലാപത്തിന്റെ ശബ്ദമല്ല. അധികാരത്തിനുമുകളില്‍ സത്യമുണ്ടെന്ന ഓര്‍മ്മപ്പെടുത്തലാണ്. ഒരു ഭരണാധികാരി തെറ്റുചെയ്യുമ്പോള്‍ അദ്ദേഹത്തെ തിരുത്താന്‍ ധൈര്യമുള്ള ഒരു ആത്മീയ നേതൃത്വം ആവശ്യമാണ്.

സഭയ്ക്ക് അധികാരം ലഭിക്കുമ്പോള്‍ അതിനെ വിനയത്തോടെ ഉപയോഗിക്കാനുള്ള ആത്മബോധവും ആവശ്യമാണ്. വിശ്വാസം ആചാരങ്ങളില്‍ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ നീതിയിലും കരുണയിലും ദരിദ്രരോടുള്ള സമീപനത്തിലും മനുഷ്യന്റെ അന്തസ്സിനോടുള്ള ആദരവിലും പ്രതിഫലിക്കണമെന്ന സന്ദേശവും അംബ്രോസ് നല്‍കുന്നു.ജ്ഞാനസ്‌നാനം പോലും സ്വീകരിക്കാത്ത ഒരാള്‍ എട്ട് ദിവസത്തിനുള്ളില്‍ മെത്രാനായി മാറിയ കഥ മാത്രമല്ല അംബ്രോസിന്റെ ജീവിതം. ദൈവവിളി മനുഷ്യന്റെ പദ്ധതികളെ എങ്ങനെ മറികടക്കുന്നു എന്നതിന്റെ കഥ കൂടിയാണ് അത്.അതിനാലാണ് വിശുദ്ധ അംബ്രോസ് ചരിത്രത്തിലെ ഒരു മെത്രാന്‍ മാത്രമല്ലാതാകുന്നത്. സഭയുടെ മനസ്സാക്ഷിയായി മാറിയ ഒരു ഇടയനാണ് അദ്ദേഹം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം നമ്മോട് പറയുന്നത് ഒരേയൊരു വലിയ സത്യമാണ്: അധികാരത്തിന് മുന്നില്‍ തലകുനിക്കുന്ന വിശ്വാസത്തിന് ചരിത്രത്തെ മാറ്റാനാവില്ല; സത്യത്തിന് മുന്നില്‍ തലകുനിക്കുന്ന വിശ്വാസത്തിനേ മനുഷ്യഹൃദയങ്ങളെ മാറ്റാനാകൂ.